Een troonrede in drie woorden.

Paf! De bijbel flikt het weer. In drie woorden alles zeggen.

We lazen Amos, vanmorgen. Gewoon, zomaar, in een kringetje hoorders. Amos is een bijbelboek. En een personage. Het boek introduceert hem zelf: Amos, schapenfokker in Tekoa. Historisch zitten we dan ongeveer tweeëneenhalfduizend jaar geleden, maar dat is van minder belang. We lezen vandaag. Dat doet er toe.

“Waarom eigenlijk schapenfokker?” vraagt één van de hoorders. Waarom moet dat vermeld? “Waarom Tekoa?”, denk ik er achteraan. Waarom dàt vermeld? De bijbel is nooit zo scheutig met informatie. Het dumpt zijn verhalen vaak zonder franje. Nog niet zo lang geleden lazen we in Exodus hoe Mozes voor het eerst bij een priester in Midjan gaat eten. Mozes is vluchteling, kent deze hele priester niet, er zijn allerlei omstandigheden. Maar het verhaal zwijgt daarover. Het weet nog net tussen de tanden door te melden: de priester gaf zijn dochter aan Mozes ten huwelijk. Nog niet eens één zinnetje. Het eerste dinertje bij een onbekende en even later ben je getrouwd met diens dochter! Ik heb wel eens uitgebreidere liefdesgeschiedenissen gelezen, moet ik bekennen.

En dan hier ineens zo’n spraakwaterval. De naam, het beroep èn de woonplaats er ook nog bij. Het kan niet op. Maar waarom?

Thom Naastepad zegt: “Het maakt meteen duidelijk dat Amos niet uit een priestergeslacht stamt. Hij is geen beroemde spreker.” Geen Billy Graham of, van mijn part, geen Obama. Hij is een boer. Broer van Klazien uut Zalk, zeg maar.

Thom Naastepad kan het weten. Hij is onvoorstelbaar bijbelgeleerd. Hij was dat, eigenlijk. Naastepad leeft niet meer. Helaas.

Met dat broer van Klazien uut Zalk zit ik niet ver naast de bedoeling. Wie had er ooit van Zalk gehoord? Tekoa is net zoiets. Een afgelegen gat. Nergenshuizen. Moddergat. Het is geen Jeruzalem. Geen Hiergebeurthet.

Tekoa is meer een Hiergebeurtnooitwat.

Amos is schapenfokker. Bedacht op zijn schaapjes en op hun welbevinden. Hij werkt zorgzaam en aards. Hij let op de kleinen, waar hij er zelf één van is.

In groot tegenstelling tot de anderen die in dezelfde zin worden genoemd. De koningen uit zijn tijd Uziah en Jerobeam. Grote mannen die paleizen bewonen van ivoor. Hun volk kijkt naar hen op. Iederéén wil wel in een ivoren toren wonen. Met dure bedden van Hästings. Om op te luieren en tokkelend op je harp naar je X-factor te zoeken. Want daar heb je alle tijd voor als je rijk bent. Ik verzin het niet he. Het staat er. In dat boek van Amos. Dat de rijken van het land muziek maakten en dachten “Nu ben ik net zo goed als David, minstens”. En dat ze daarbij luxe bedden onder den kont hadden. Het ging goed in Nederland, pardon, in Israël. Zeker als je dat vergelijkt met de landen in de omgeving. Die deden het niet half zo goed. Groeicijfers die er mochten zijn. De beddenverkoop steeg tot ongekende hoogte. Er is veel om trots op te zijn.

Nooooou, zegt Amos. Hoe zit het precies met de ouderen in de verpleeghuizen? Hoe vaak per dag krijgen zij een schone luier? Hoe zit het met de vluchtelingen die jullie zo graag “onder controle willen krijgen?” Horen jullie hun stem, of blijven jullie doof? Hoe zit het met de arbeiders in de lage-lonen-landen waarvan jullie T-shirts kopen, twaalf voor een tientje. Hoe zit het daarmee?

En hij scheldt op de mensen die het alles overstemmen met vroom gezang. Met klokgelui en zegenbedes. Dat velen met mij voor u bidden. Woe-dend wordt Amos. Jullie slaan jezelf op de borst. Omdat het geld groeit.

Maar het leger armen groeit ook. De aarde wordt ontwricht. Doe! Daar! Wat! Aan!

Maar ja, wie luistert er nou naar een keuterboertje uit Tekoa?

Niemand.

“God”, zegt het bijbelboek. God luistert naar keuterboertjes. En naar armen. En naar de machtelozen die opzij worden gedrukt. Hij luistert.

Ik had het kunnen weten. Drie woorden: Amos, boer, Tekoa.

Meer heeft de bijbel niet nodig om de vinger op de zere plek te leggen.

Advertenties

God in Nederland, God uit Nederland?

kerk

Al een week staart het onderzoek “God in Nederland 2016” mij aan. Wat moet ik er van vinden, dat het aantal kerkelijk betrokkenen daalt? Dat “de Nederlandse cultuur niet christelijk meer is”, zoals commentaren overal melden. Moet ik het erg vinden? Moet ik er überhaupt een mening over hebben?

Ik weet het niet.

Ik deel niet in de opgewonden stemmen dat het secularisme nu gewonnen heeft. Ik deel evenmin in de opgetogen gedachte dat het nu beter wordt. Een samenleving zonder kerk is niet mijn wereld. Ik kijk er niet naar uit, dat de verhalen van Abraham, Rebekka, Mozes, Deborah, David, Jezus, Maria Magdalena, dat die uit onze samenleving verdwijnen.

Ik stond voor het enorme schilderij “Bathseba” van Rembrandt. Hij toonde haar met een brief in haar hand. En in haar ogen schilderde hij het ondeelbare moment tussen gevleid-zijn en gekrenkt-zijn. Gevleid dat David haar schrijft, gekwetst dat David haar schrijft. Ik dacht: “Maar wie verstaat dit schilderij nog, als we het verhaal niet meer kennen”?

Ik begrijp de opgewekte commentaren op het onderzoek niet.

Aan de andere kant: ik deel ook de treurnis niet.Ik heb niet de behoefte om te gaan roepen, “dat de kerk heeft gefaald” of “dat het nu allemaal anders moet”. Het is wat het is. Wie ogen en oren open heeft in de gemeentes weet al lang wat er gaande is. In mijn geboortedorp waren in mijn jeugd zes protestantse gemeentes. Over één daarvan schreef iemand vijftien jaar geleden in de Volkskrant, dat je op tijd moest zijn om er een zitplaats te kunnen vinden. Nu is nog één protestantse gemeente. En eentje die op het punt staat te scheuren of om te vallen. Dan valt een teruggang van vijftig procent in tien jaar nòg mee.

Raakt het me niet? Ja, het raakt me wel – de achteruitgang. Kerk is gemeenschap zijn, verbondenheid zoeken met mensen met wie je geen natuurlijke verbondenheid voelt, bruggen bouwen, door-één-deur-willen-gaan-met-wie-je-niet-zomaar-door-één-deur-gaat. Als er steeds minder zijn om mee door die deur te gaan, dan voelt dat op z’n minst vreemd.

En ja, ik stel me wel eens voor dat ik ooit als oud baasje in een verpleeghuis woon als een soort curiosum. “Dat is er nog één” “Goh, bestáán ze dan nog?” En dat dan niemand een idee heeft waar het in het christelijk geloof om ging. “Ze waren tegen homo’s, meen ik.” Het lokt me, opnieuw, niet aan.

Ergens anders raakt het me niet. En dat vind ik vreemd van mezelf. Zo veel mensen hebben gereageerd. Waarom ik niet?

Ik denk: “Er schijnen in Nederland ook heel weinig cricket-spelers te zijn. Maar ik heb niet de indruk dat hen dat stoort.” Ze spelen hun spel, ze hebben er plezier in. Ze hebben niet het idee dat hun spelregels er niet toe doen, omdat bijna niemand ze kent. Ze spelen en ze spelen precies. Waarom zou ik dan een big fuzz maken van een kleine kerk?

Ik begrijp wel: de kerk is geen cricketclub. De kerk heeft een verleden met veel leden. En in de kerk gaat het om waarheid. Kuch: de waarheid. Dat maakt het toch wat complexer.

Maar

dan hier de maar: ik heb nooit geloofd, dat de kerk een machtsfactor moest zijn. Ik huiver zelfs voor een kerk in een meerderheidspositie. Kerk en macht, dat wordt altijd narigheid. Een menselijke waarheid die met een kerkelijk stempel ineens de ene grote waarheid voor iedereen wordt. Nee, dank je wel.

Ik heb ook nooit geloofd, dat een samenleving “christelijk” moest zijn. Wat is een christelijke samenleving? Dat iedere man getrouwd is met één vrouw? Dat er regels worden opgesteld om iedereen “christelijk” te houden? Nogmaals: dank je.

Ik ben deelgenoot van de kerk om slechts één reden. Die reden heeft een naam: Jezus. Zijn direktheid en helderheid van leven raakt mij. Op een manier van: daar wil ik van leren. Ik wil mij koesteren in Zijn bestaan. Ik wil er door worden meegenomen en ik wil het zelf meenemen. Die band – die geraaktheid, volgens mij is dat wat de kerk tot kerk maakt. De Kerk is de kring van mensen die zich rondom Jezus verzamelen. Voor wie Zijn woord, handelen, verlangen,  en beminnen de waarheid is. En die dat met plezier en precisie willen leven.

Al het andere is slechts bijzaak. Dus óók hoe groot of hoe klein die kring is.

Religie? Man, alles is religie

Neem nu Griekenland. Het woord waar we al weer sinds een jaar slapeloze nachten van hebben. Politici maken zich dik en druk, vliegen heen-en-weer, net als hun beschuldigingen. “Wij”, nee: “jullie”. Wij doen het economisch goed. Sowieso doen wij het goed. Jullie niet.

Griekenland is een afspraak. Een vondst uit de negentiende eeuw. Net als “Duitsland”, “Nederland”, “Frankrijk”.

In 1829 onttrok Griekenland zich aan de Turkse overheid. Niet geheel toevallig juist tóen. Het waren de jaren van de romantiek. Er moest zoiets bestaan, dacht men, als een ‘volksgeest’. En die moest omtuind door eigen grenzen, vond men. Daar nog een eigen monarch bij. En een eigen geschiedenis, waar je trots op kunt terugkijken. En het plaatje was compleet: één volk, één land, één regering, één cultuur. Overal op de Griekse archipel werden weer Hera’s geboren, en Helena’s en Arthexerxessen. De Grieks-sprekende moslims werden de Middellandse Zee overgejaagd. Het romantische plaatje moet niet verstoord worden, ej.

Een zeventiende-eeuwer zou er van opgekeken hebben. Ik sla honderd jaar over, inderdaad. De achttiende eeuw begon al voorzichtig met ‘volksaard’ enzo, dus vandaar. Het moet hier niet àl te genuanceerd worden. Je had een landsheer, dacht de zeventiende-eeuwer. Daar merkte je wat van, als er belastingen geïnd moesten worden. Of als er recruten nodig waren voor een oorlog. Maar verder? Je was bewoner van je stad, je dorp, je vlek, je modderpoel. Nationale trots? Nog nooit van gehoord.

Griekenland bestaat, omdat we het geloven. We geloven dat de Grieken bij elkaar horen. Wij horen daar dan weer niet bij. Omdat zij de hele dag olijven en knoflook eten in de zon en wij niet? Misschien. Maar meer, doordat het gevierd wordt en wij aan dat vieren niet meedoen. De Griekse nationale dagen gelden hier niet als vrije dag. De militaire parade in Athene wordt hier niet uitgezonden. Wij steken de Griekse vlag niet uit en wij zingen het Griekse volkslied niet. Ook al klinkt dat laatste wel heel gezellig. Wij lopen ook niet in minirok de erewacht langs de Acropolis, trouwens. Zij wel.

De oude Grieken waren niet gek, toen ze zeiden dat Pallas Athene een godin was. Allereerst godin. Dan pas stad. Zij waren geen ‘mensen die het nog niet helemaal begrepen hadden’. Zij begrepen het beter dan wij: macht is macht voor zover mensen macht erkennen. Je moet er aan werken om het zo te houden. Macht groeit met de moeite die mensen zich er voor getroosten. Offer je offers op het altaar van Athene. Daar vaart de stad wel bij.

Houden mensen op zich te identificeren met, zich te binden aan – dan valt de stad uiteen.

Griekenland bestaat niet. Griekenland wordt gesmeed. In de verhalen, de symbolen, de rituelen.

Christenen uit de eerste eeuwen waren ook niet gek, trouwens, toen zíj zeiden dat je aan de staatsceremonieën niet deel moest nemen. Macht kwam alleen toe aan Christus, de pantokratoor. Macht is alleen macht voor zover het mensen dient. Zoals de God in wie zij geloofden, mensen dient.

Dat hun oproep de verhalen als verhalen te erkennen maar nooit als absolute waarheden, dat die ooit zou leiden tot een nieuw, christelijk nationalisme – Christus is de ware macht, Christus staat aan onze kant, dus wij hebben de ware macht, hoppa- dat had de eerste eeuw onmogelijk kunnen voorzien.

Religie is: het verhaal is waarheid geworden.

Wij zijn geen negentiende-eeuwers meer. Wij zouden het verhaal kunnen herschrijven, als we zouden willen. Niet langer de natiestaat doorvertellen, maar iets nieuws: dat er een wij, en enkel een wij bestaat. Een verhaal van ‘één mensenfamilie’, waartoe wij allen behoren. Ophouden met ‘het is hun probleem’ Het is òns probleem. Als het een probleem is. Want: geld? Bestaat geld?

Eén aarde, één mensenfamilie. Al het andere is van ondergeschikt belang.

Blijf ik wel Grieks eten. Dat dan weer wel.

 

Zalig oud worden

Ik denk wel eens: “Ik ga bidden, als ik oud word.” Ik bedoel: als ik zó oud ben geworden, dat ik niets meer kan. Ik afhankelijk ben van Joost-mag-weten-wie om mijn steunkousen uit te trekken. Of om een lapje langs mijn lippen te halen, omdat anders het gekwijl àl te erg wordt.

Die tijd komt, namelijk. Ik kijk er niet naar uit. Het is hopelijk ook nog een end weg, maar er komt een dag, waarop ik denk: “Hé geraniums!”. En daar dan de schok bij: “Verdraaid, ik zit er achter.” Je kunt er maar beter op voorbereid zijn.

Dat zijn we niet. We zijn niet voorbereid op onze gebrekkigheid. Als lemmingen kijken we naar onze jeugd. “Denk niet aan hoe ik werd, maar hoe ik was toen ik alles nog kon.” Nou…. denk maar wel aan hoe je zult worden.

Nee, onze cultuur helpt ons daar niet echt bij. Hysterisch bijna, prijst die alles aan wat jong is en hip. Je doet mee, als je skinny jeans draagt. Je bent ‘out’ zodra de tena-lady in zicht komt. Dus hollen we allemaal hazerig door onze straten, om de ouderdom van ons lijf te houden.

En de samenleving houdt de ouderdom op haar beurt buiten de deur. De bejaardenhuizen, ooit opgericht om een vriendelijke, oude dag te bezorgen aan onze ouders, maken het ons vandaag héél gemakkelijk om te denken dat het òns niet gebeuren zal. Wij worden oud, terwijl wij in een jacht de wereldzeeën bevaren. Op z’n minst.

Not.

Een innerlijk dat is gevuld met de gedachte, dat je er toe doet zo lang je meedoet, valt om, zodra er niks meer te doen is. Wij komen verhalen te kort om het laatste deel van ons bestaan waardevol te vinden. Het verhaal van vandaag, “de jeugd heeft de toekomst”, komt te kort.

De vraag naar euthanasie onder lichamelijk gezonde ouderen, voor hun leeftijd gezonde ouderen, bleek een zingevingsvraag te zijn. Zo ontdekte Els van Wijngaarden. Mensen voelen zich overbodig. Weten zich geen raad met hun afhankelijkheid. Ervaren de binnengeslopen nood aan hulp als mensonterend. “Gisteren een bankdirecteur, vandaag een oudje op de bank.” Als je het verhaal zo vertelt, blijft er niet veel over om voor te leven.

Is er niets om te leven, als je oud bent? Lijkt me stug. Ik zie om mij heen veel ouderen die het elke dag doen: oud zijn. Ik leef in de kring van de kerk, hè, en daar kom je ietwat bovengemiddeld veel ouderen tegen. En ze doen het tamelijk opgewekt. Ze lachen zelfs wel eens. Hun geheim?

Ik hoop dat mijn geheim zal zijn: een innerlijk dat overeind blijft als de omstandigheden veranderen. Ik vind, om te beginnen, geholpen worden niet mensonterend. Misschien is het juist kenmerk van mens-zijn: dat we hulp kunnen geven en dat we dus ook hulp kunnen ontvangen. Als baby veegde mijn moeder…. uhm: waste mijn moeder mijn rug al. Mensonterend? Nee. Zo gaat het nu eenmaal. Aanvaard dat het gaat zoals het gaat. En creëer daarbinnen je leven.

En kunnen we dan ook ophouden ouderdom in een apart hokje te stoppen? Waarom doen we dat toch? De gehandicapten op een hoop. De zieken op een hoop. De ouderen op een hoop. Je moeder in huis is ook niet ideaal, maar het maakte je wel veel duidelijk. En je genoot van haar, dat zij inmiddels anders tegen de dingen was gaan aankijken. Ouderen hebben ons veel te bieden. Niet omdat ze oud zijn, maar omdat ze mens zijn. Halsstarrig weigert onze samenleving hun gave aan te nemen. Een uurtje op zondagmiddag. Je horloge tikt de minuten weg.

Ik kan dan wel begrijpen dat je dan liever dood wilt. Als toch niemand je meer als mens ziet, en jij zelf ook niet, dan ben je al een beetje dood, eigenlijk.

Ik droom er wel eens over. Dat ik in de Marckenburg woon. Dat was een bejaardenhuis old-school. Het is er niet meer. Met een kamertje waar je je kont niet kon keren. Het leken er wel kloostergangen. Ik droom, dat ik in een bijna lege kamer woon. Want veel heb ik dan toch niet meer nodig. Een stoel en tafel om aan te schrijven, een bed en een bidstoel. Ik volg de getijdengebeden. Maar sla die in de nacht over: je kunt ook overdrijven. Ik ben, als ik oud geworden ben, meer binnenkant dan buitenkant. En ik geniet van het bestaan. Omdat ik zoveel binnenkant heb ontwikkeld.

Als ik ’s ochtends uit de droom wakker word, besef ik: dan mag ik er vandaag wel eens aan gaan beginnen, aan dat innerlijk van mij. Dat lijkt nog helemaal nergens naar. En als dat zo blijf wil ik straks ook dood, nog voordat ik dood ga.

Soevereiniteit in eigen kring.

Ik houd van antiek, dat is algemeen bekend. Zo langzamerhand ben ik zèlf bijna antiek. Dus kan ik met een overtuigende zwaai een stukje negentiende eeuw op tafel gooien, zonder mijzelf belachelijk te maken. Een stukje dat door Abraham Kuyper is ingekleurd, bovendien. U vraagt zich af, of dàt nuttig kan zijn? Het kan uitermate nuttig zijn.

external image 414591947.jpg

Kuyper gaf een zwengel aan de term “soevereiniteit in eigen kring”. Of hij op dat moment ook aan verzuiling dacht, aan met krantenpapier dichtgeplakte levenssferen en aan allesbepalende dominees of pastoors lijkt me niet. Hij dacht niet eens aan de eigen kring: hij dacht aan de samenleving.

In een denkkracht die zó vernieuwend was, dat de Koreanen er vandaag de dag nog door omvallen, en veel Noord-Amerikanen met hen, veegde hij de samenleving schoon van alle mogelijke invloeden. Hij dacht niet, dat de samenleving christelijk moest zijn, of gekerstend moest worden – zoals later wel mijn eigen geliefde Hervormde Kerk droomde. Maar hij wilde evenmin, dat de samenleving liberaal zou zijn. Die vond hij net zo dogmatisch. Kuyper wilde dat in de openbare ruimte de krachten in alle openbaarheid met elkaar zouden kunnen strijden. En daar was vrijheid voor nodig. Om een woord van hem te parafraseren: democraten wassen niet op bij de chocoladeketel. Hij was negentiende-eeuwer, sommige onderwerpen zullen voor hem taboe zijn geweest, of volstrekt onbekend, maar zijn basis was deze: wij spreken met elkaar zonder blad voor de mond. Een vrijheid die hij zichzelf ook toedacht: als voorstander van een Duits koningshuis in Nederland en als tegenstander van een vrouw op de troon (jaja, negentiende-eeuwer he), schoffeerde hij meer dan eens Koningin Wilhelmina. Ook zij kon geen rechten laten gelden.

Koreanen bestuderen Kuypers geschriften met grote ijver, omdat hun samenleving door-en-door religieus is. En barstensvol taboes. Een open speelveld, dat lijkt hen wel wat. En vanuit Amerika wordt meegeknikt. Het publieke debat is gediend bij de afwezigheid van korset en angst, beide.

Maar dat is niet het hele verhaal. Er is ook het particuliere terrein. Dat van de scholen, de families, de bedrijven, de kerken, de moskees, de sportverenigingen. En die kringen mogen hun regels stellen. Moeten dat zelfs. Want daar klopt het echte leven.Zij zijn soeverein. Maar in de eigen kring.

In het openbare debat gaat het over principes,levensvormen, gedachten. In het particuliere contact gaat het om mensen. Die twee zijn nooit helemaal gescheiden. Maar een onderscheid helpt wel.

Als Theodor Holman neerkrast, dat hij elke christenhond een misdadiger vindt, krijgt hij terecht de ruimte van de rechter. Het raakt mij, zeker. Ik word niet graag christenhond genoemd. En ook geen misdadiger. Maar ik weet ook dit: Holman kent mij niet. Het gaat niet over mij. Het is zijn gedachte. En hij is vrij. Het zou te gek voor woorden zijn als hij niet zou mogen zeggen wat hij denkt. Hij denkt het.

Een aantal jaar geleden verlieten we de Martinikerk in Groningen. Aan de overkant van de straat begon een vrouw intens te schreeuwen: “vieze, vuile christenhonden!”. Daar keken we wel van op. Maar het raakte ons niet. Ze stond daar zo in het algemeen te schreeuwen. Misschien bedoelde ze wel de duiven in de dakgoot. Geen idee.

Maar zegt mijn buurman hetzelfde, tegen mij. Dan hebben we een ander debat. Ik zal excuses van hem eisen. Omdat het nu tussen hem en mij ligt. Hij kan zich niet meer verschuilen achter “dat denk ik in het algemeen”. En ik zal geen genoegen nemen met “maar ik vind jou wel leuk, hoor”.  Er zal iets tussen hem en mij moeten worden rechtgezet, willen wij samen verder kunnen gaan als goede buren.

Dat is het verschil. De samenleving héét wel zo, maar ik leef niet samen met 16 miljoen andere Nederlanders. Ik leef samen met hen die ik ontmoet, En dan gelden andere regels. Dan gelden omgangsvormen.

Scholen stellen antipestprotocollen op. Dat is hun goed recht. Als scholen een manier van omgaan willen voorschrijven, dan zijn ze vrij. Ouders doen precies hetzelfde in hun gezin. Kerken doen het. Politieke partijen doen het. Kranten doen het. Iedereen doet het. Als het je niet zint, kun je naar een andere school, een andere kerk, een andere krant.

Een andere samenleving is echter niet mogelijk. Daar is er maar één van. Zij wordt niet anders gemaakt dan door het voortgaande gesprek. In lieve woorden, harde woorden, leuke woorden, nare woorden. En de overheid moet maar niet te snel willen ingrijpen.

Dat Youp Buckler kapot heeft gemaakt met zijn woorden, zoals Pieter schrijft, lijkt me wat ongeloofwaardig. Youp wil wel graag God zijn, maar hij is het niet. Toen hij vorig jaar op dezelfde manier een telefoonaanbieder klein wilde krijgen, lukte het hem niet. Blijkbaar zag de samenleving wel iets in de woorden over Buckler, maar niets in zijn kritiek op de belcolporteur. En tsja, wie Buckler een keer proefde…

Democraten groeien niet bij de chocoladeketel op. Bij alcoholvrijbier ook niet. Ze groeien op bij jenever. En die kan, weten wij, erg branden van tijd tot tijd.

Kwetst u maar!

Hou ik van Hans Teeuwen? Neuh. Niet echt. Ik draai hem weg, zodra ik hem hoor. Ik heb een heel rijtje van mensen die ik censureer. Paul de Leeuw. Jochem Meyer. Geer en gelijk ook maar Goor. Pauw en Witteman vroeger. Pauw tegenwoordig. De televisie blijft veel uit, zo. Lekker rustig.

Ik houd niet van schreeuwen. Tenminste, niet als anderen dat doen. Ik vind De Leeuw plat. En zijn humor moet altijd anderen hebben. Ben ik ook al niet van. Pauw en Witteman vond ik verzuurd in hun stalen gelijk. En wel erg gemakkelijk in hun eentonige gezeik op godsdienst. En Hans Teeuwen? Hij kwetst mij, daar kom ik rond voor uit en dus ga ik niet vrijwillig bij hem zitten.

Ephimenco is een twijfelgeval. Ik ben niet dol op hem, maar lees tussen mijn oogharen toch stiekem wat hij schrijft. Vooruit. Ik moet in mijn voorkeuren nou ook niet àl te gesloten worden, ej.

Moeten deze mannen, ja allemaal mannen, Freud zal wel weten waarom, daarom het zwijgen worden opgelegd? Moet er een grens zijn aan kwetsen? Aan platheid? Banaliteit?

In mijn eigen wereld doe ik dat wel. Iedereen heeft zijn censor, denk ik. Anderen walgen van Wagner. Of vinden Maarten van Rossem een kwal. Er zit een uitknop aan de televisie. De krant kan dicht. En je kunt je abonnement opzeggen. Dus ja, er is een grens.

Maar of die door de wet moet worden vastgelegd? Ik twijfel. Ik ben bang van Dieudonné. En Wilders ondermijnt de rechtsstaat met zijn geschal. Het ontkennen van de holocaust doet mij de maag omdraaien. Maar dat doen de ontkenners van de global-warming-up ook. Waar liggen de grenzen?

Fatsoen kan geen norm zijn. Fatsoen is diffuus. Wat ik fatsoenlijk vind, vind jij burgerlijk. Fatsoen maakt, bovendien de kring steeds kleiner. Is het eerst onfatsoenlijk om God belachelijk te maken. Later is het onfatsoenlijk om zijn dienaren te beledigen, daarna om Gods gelovigen te bespotten, en daarna…. Fatsoen trekt de lijnen steeds strakker, totdat het leven er uit is en wij: inderdaad, in de dictatuur van het fatsoen zijn beland. Fatsoen ordent alleen mijn persoonlijk leven. En dat van jou op een andere manier. En God verhoede het, dat de een voor de ander gaat bepalen wat fatsoenlijk is.

Gekwetstheid kan geen norm zijn Want dezelfde dynamiek. Gisteren werd ik gekwetst door Teeuwen, vandaag is hij weg maar kwetst de buurman mij met zijn poepende hond. Het laatste wagentje van de trein blijft altijd schudden, hoe kort je de trein ook maakt. Uiteindelijk houden we een dwangbevel over van alle gekwetsten van deze aardkloot. Orden je eigen leven er mee. Je samenleven met je naaste misschien. Maar zeker niet de samenleving. God verhoede het!

Er is slechts één ordenend principe voor ons allemaal. Vrijheid.

Met slechts één grens is: wie die vrijheid bedreigt. De RAF werd terecht vervolgd. Of RARA toentertijd. Djihadisten worden terecht met een vergrootglas gevolgd. Zij willen immers dat Hun Wil de vorm van de samenleving zal bepalen.  En Hun Wil, Mijn Wil, zal altijd, vroeg of laat, eindigen met jouw onvrijheid. Met jouw dood, als het moet. Volgens hen moet, dan. Niets vrijheid.

Democratie is het paradijs niet, maar een betere tuin legde tot nog toe niemand aan. Ik bedoel: ik zou niet weten hoe je een plek op een andere manier kunt inrichten zodat iedereen er in leven kan: christenen, heidenen, republikeinen, homo-haters, Gerard Joling, democraten, islamieten, D ’66 ers. Laat iedereen zich dus maar uitspreken, ook als hun vormen smerig zijn, onderbroekerig, hetzerig. Stel er je eigen woord-wapens maar tegenover.

Hoe walgelijk ik uw mening misschien ook vind. Ik zal uw recht verdedigen om uw mening te uiten. Hans Teeuwen, ga je gang.

Haar zal ik verdedigen.

En als jij haar aanvalt,

zal ik jou niet in elkaar slaan

en niet doden

dan dien ik jou van repliek

met mijn woorden.

 

Of ik zet de teevee uit. Dat kan ook.

Alsof ik geen buitenlander ben…

racismeNu gaat dit bericht weer rond op Facebook. En het geldt als een getuigenis van grote waarheid. De buitenlander besteelt ons! Hij vernedert ons! Hij zal ons vernietigen! En wij? Wij zitten allemaal in sneue bejaardentehuizen, waar we maar één maal in de twee weken worden gedouched. En zíj hebben daar schuld aan!

Maar ik ben geen racist.

Nee, een racist is mijnheer/ mevrouw niet. Maar wel een even domme als gevaarlijke gifmenger. Met een opeenstapeling van losse flarden wordt in het stuk een bedreigde wereld opgeroepen die in werkelijkheid zo niet bestaat. En de remedie die wordt gesuggereerd “wees dankbaar, of wij hebben het recht om je uit ons land te verwijderen’ is lulkoek. Was het gewone borrel lulkoek, dan maakte ik mij niet druk, maar dat is het niet. Het is gevaarlijke lulkoek. Op basis van een fout recept.

Feller dan een leugen is een halve waarheid. En feller dan een halve waarheid zijn een heleboel halve waarheden bij elkaar.

Eerst maar de waarheid dan. Ja, er zijn Bulgaren die de Nederlandse belastingdienst hebben opgelicht, en ja er zijn Antillianen en Surinamers die met hun al dan niet terechte kritiek de sfeer rondom Sinterklaas aardig verstjeerd hebben. En ja, sommige bejaardentehuizen bieden slechte service.

Tot zover de grotere en kleinere waarheidjes. Nu de rest. Wat hebben Bulgaren gemeen met Surinamers? Of Antillianen met Marokkanen? Niets. Het is appels en peren in één mand knikkeren en ze dan gaan vergelijken. Sowieso is het altijd tricky om mensen in groepen te gaan indelen. Is Aboutaleb verantwoordelijk voor de ontspoorde Marokkaans-Nederlandse jongere? Draagt de bejubelde Bulgaarse tenor Rousse schuld aan het bedrog van andere Bulgaren? Wat heb ik met Paul de Leeuw? Ben ik een Gerard Joling?

“Er is hier”, zei Haman tegen de koning Ahasveros: “een volk onder ons, dat onze taal niet spreekt en zich niet aan onze wetten houdt.” Dat er veel meer volkeren in zijn land woonden, dat verzweeg hij. En ‘de wetten waaraan dat ene volk zich niet hield’ was er maar één, deze namelijk: dat ene volk boog niet voor Haman als die voorbij kwam wandelen.

Eén bevolkingsgroep ontbreekt opvallend in het stuk van Facebook. Dat zijn de ‘originele’, de ‘witte’ Nederlanders. Ze worden opgevoerd als slachtoffers. Zijn ze dat ook?

Het huilende voorbeeld, van die zielige oudjes, is dat waar? Inmiddels is wel gebleken dat verpleegtehuizen nogal van elkaar verschillen. En een tehuis, dat zijn ouderen één maal in de twee weken onder de douche zet, is gewoon een slecht tehuis. Daar hebben buitenlanders niets mee te maken. Sterker nog: als er geklaagd wordt over ondermaatse zorg voor ouderen, dan heeft dat meer te maken met de veranderingen in ons belastingstelsel, sinds wij in de jaren negentig het neo-liberalisme hebben omarmd, dan met de Marokkaan om de hoek. Wij vonden het, de kiezers, een geweldig goed idee om de belastingen te verlagen. Wij vonden het een goed idee om de private sektor meer financiën te verschaffen ten koste van de publieke sektor. De scholen, de universiteiten, de zorg; zij zuchten onder bezuinigingen, omdat wij er voor kózen dat daar minder geld naar toe zou gaan. De grote huizen die gebouwd werden en de grote auto’s die gekocht werden – wat waren we blij dat we rijker werden!- gingen ten koste van de belangen van ons allemaal. Geld kan maar één keer uitgegeven worden. Zelfs in Nederland. De oudere gaat een keer in de twee weken onder de douche, omdat wij vier keer per jaar met vakantie wilden. Dat is hoe het zit. Sorry PVV.

En dan nog iets. Waarom vermeldt de tekst niet, hoeveel geld ‘witte” Nederlanders wegsluizen bij reisverzekeraars? Hoeveel zij onterecht declareren bij brandverzekeraars? Hoeveel nooit gekochte camera’s, computers, merkkleding wordt er gedeclareerd? Hoe zij de belastingen piepelen? Het loopt in de miljoenen per jaar. Ik roep maar even de familie in herinnering die voor 2,7 miljoen aan onterechte PGB’s uit de staatsruif plukte. Ze waren lelieblank. Maar niet schuldeloos. Moet ik mij nu verantwoorden voor hun gedrag, omdat ik toevallig óók wit ben?

Het stuk ademt deze geest: wij zijn de goede wij. En er bestaat een natuurrecht, waarom wij op dit stukje grond mogen wonen. “Zij” zijn hier binnengekomen. En ‘zij’ moeten zich buigen voor ‘onze’ regels.

Wij zijn geen goede wij. Er zit niet zo veel verschil tussen hullie en ons. En – breaking news- er is geen natuurrecht dat ons Nederland toewijst als rechtmatige grond. Ook ik ben een voorbijganger. Toen ik mijn ogen opendeed, had ik geen idéé wie ik was, waar ik woonde, dàt ik überhaupt ergens woonde. En op een dag ga ik ook weer dood. Ik heb geen recht. Ik kreeg het. Net zoals de man of vrouw die van elders hier naar toe kwam. Als ik vind dat die dankbaar moeten zijn, dan ik zelf ook.

Er is geen god die mij iets toewijst. Ik deed geen examen, waardoor ik hier wel en een ander hier niet zou mogen wonen. Als er een god is, dan is die god-over-ons-allen.

De wereld globaliseert. Mensen wonen soms hier en soms daar. En hier nemen ze wat, daar laten ze wat. En jij, jij bent daar een onderdeel van. Zelfs in je ‘eigen’ land. Er is geen eigen land. Wen er maar aan.

En bespaar ons zulke onzinteksten op Facebook.

Seth en onze tijd.

Hij wist van de gelaagdheid van de taal. Dat een woord niet zomaar zei, wat het leek te zeggen. Hij wist ook van de gelaagdheid van de werkelijkheid: wat je zegt is nog niet direkt een neerslag van wat je denkt. En daardoor nog veel minder een samenvatting van wat er is. Of van hoe het is. Taal is een sleutel die ons helpt de wereld om ons heen te ordenen, maar een slot is het evenzeer: taal zet ons vaak op het verkeerde been. En sluit delen uit, die daardoor onzichtbaar voor ons worden. Wie geen woord heeft voor de sneeuw-die-wel-kraakt-maar-niet-aan-je-schoenen-plakt, zal die sneeuw niet herkennen en niet zien. Het gaat simpel op de grote hoop met alle andere sneeuw, waarvoor ons ook de woorden ontbraken.

Het maakte hem charmant. Beschaafd, uitermate. Betrokken. En mild.

Maar “wij” waren Seth Gaaikema oubollig gaan vinden. De critici herhaalden het show na show. “Niet meer van deze tijd”. En dat we de taalgrapjes nu wel voorbij waren. Het zei meer over ons, dan over hem. Gaaikema ging rustig door waar hij mee bezig was. Kritiek kon hem niet vangen.

“Wij” waren de jaren ingegaan, waarin taal een wapen was geworden. Wapen van het eigen-gelijk, vooral. Ooit begonnen als een privilege van links. De grote mond van Youp van ’t Hek werd berucht. Zijn taal wist, en weet, hoe het allemaal zit. Zijn taal weet te benoemen wie schoften zijn en wie de goeden. Zijn taal weet vooral: wij behoren bij de goeden. Het werd overgenomen door vele andere bekende gezichten. Paul de Leeuw, Jochem Meyer, Geen Stijl, internet.

De nuance verdween. Het harde geluid bleef over.

We waren, jaren geleden, door iemand aangeraden Jochem Meyer te gaan zien. We zagen, en hoorden vooral, een man die de ene na de andere bevolkingsgroep belachelijk maakte: gehandicapten, zieken, ouderen. Toen hij na een scheldende woordenvloed over een oude vrouw die haar pinpas niet door het betaalautomaat kreeg – en hij moest wachten, HIJ MOEST WACH-TEN-  de toenmalige paus Johannes Paulus rochelend en kwijlend na deed, slopen wij beschaamd en met een verknoopte maag de zaal uit. Een zaal die uit elkaar barstte van het lachen.

Hoe wist iedereen zo zeker, dat zij nooit dat oude vrouwtje zouden worden? Hoe wisten zij, dat zij zelf nooit rochelend, kwijlend en incontinent zouden sterven? Want ons werd geen spiegel voorgehouden, zelfs geen grove, maar hier werd gewoon de ander keihard uitgelachen.

Dat is dan onze tijd, begrijp ik.

Of nee: de tijd is helemaal niets. Tijd is een lege ruimte. Een imaginaire, lege ruimte, die ons helpt afspraken met elkaar te maken en het gevoel te hebben dat de dingen in samenhang met elkaar gebeuren. “De tijd” dat zijn wij zelf.

En zo moest Seth ook maar worden. Hij weigerde. Jacques d’ Acona zie bij het afscheid van Gaaikema, dat die zijn schouders ophaalde bij de critici. ‘Ach”, zei hij: “Laat ze maar.” Hij wist, dat taal nooit de hele waarheid kon uitdrukken. Hij bleef staan, bescheiden, keurig, als iemand met heel veel eerbied voor het leven. En daarmee met eerbied voor de ander. En voor de woorden die je voor die ander gebruikt.

En nu is Set gestorven. Ik las het zomaar ineens op een voorblad van een roddelblad, notabene. Ik had niet opgelet. Ik ben bang, dat met hem een beschaving is voorbij gegaan.

“Hij kon niet tegen kritiek”, riep RTL-nieuws abusievelijk na D’Ancona’s toespraak. Ze begrijpen het niet: de vertegenwoordigers van “onze tijd”. Seth liet zich door kritiek niet van de wijs brengen. Hij bleef die hij was: iemand die een kaars aansteekt als het donker wordt. Omdat schreeuwen niet helpt, dan.